Sunday, September 21, 2014
 

 
Iz kulturne historije Sarajeva Minimize

 

Uz proslavu 550 godina Sarajeva

Uz proslavu 550 godina Sarajeva

Hadim Ali-paša i njegova džamija

Ovu džamiju i njenog vakifa (donatora) ne predstavljamo ovdje samo zato što se Ali-pašina džamija smatra jednim od najljepših, ako ne i najljepšim islamskim arhitektonskim spomenikom u Bosni i Hercegovini, nego i zato što je njen graditelj, pored toga što je svoju plemenitost pokazao ovom i drugim darovnicama gradu Sarajevu, bio i osobito zanimljiva i svake hvale vrijedna osoba. Osim toga, uz Ali-pašinu džamiju je, pored lijepih događaja, vezana i jedna strašna epizoda iz mnogo kasnijih vremena nakon njene izgradnje, što smo ovdje također zabilježili, ne zbog dobrotvora, nego zbog još jedne od mnogih teških epozoda kroz koje je Sarajevo u svojoj dugotrajnoj historiji prošlo.
 
Remek djelo osmanske arhitekture
 
Ova je džamija sagrađena 1560. godine kao zadužbina, kako smo već rekli, bosanskog sandžak-bega Hadim Ali-paše. Građena je od kamenih klesarskih kvadera u klasičnom istanbulskom stilu. Dimenzije džamije su u unutrašnjosti 9,50 sa 9,50 m, debljina zidova je 1,10 m, a visina od poda do tjemena kupole je 14,33 m. Sa velikom kupolom koja pokriva prostor za molitvu i tri male kupole koje pokrivaju ulazni trijem, te munarom lijepo ukrašenom stalaktitima, Ali-pašina džamija čini skladnu građevinu. Džamija je bila teško oštećena za vrijeme srpskih granatiranja Sarajeva 1992–1995. godine. Obnovljena je 2004. godine.


Ali-pašina džamija 

Visoke funkcije u najvećem svjetskom carstvu
 
Hadim Ali-paša rodom je iz sela Drozgometve kraj Sarajeva. Prije dolaska na dužnost bosanskog sandžak-bega bio je budimski beglerbeg. Bosanski sandžak-beg postaje 7. maja 1557. i funkciju obavlja do svoje smrti, decembra iste godine. Oporukom od oktobra 1557. godine odredio je da se uz njegov mezar, uz donji tok potoka Koševo, podigne džamija i u tu svrhu je ostavio trećinu svoga imetka. Tako je i učinjeno i džamija je izgrađena tri godine nakon Ali-pašine smrti.
 
Pričalo se da je dobrotvor džamije Hadim (sluga) ili Gazi Ali-paša, koji je u to vrijeme bio valija (guverner bosanskog pašaluka), svaki dan nakon svog posla, pomagao narodu: „... nemoćnicima i bolesnicima donosio bi vodu i pomagao im na svaki način, a sve je to činio da zasluži bolje na onome svijetu“, kaže legenda.
Uz džamiju je groblje u kojem se nalazi i Ali-pašin mezar sa sarkofagom i nišanima bez ikakvog natpisa. Više od stotinu godina nakon što se u mezarju Ali-pašine džamije prestalo pokopavati, ovdje je, zbog nemogućnosti pristupa gradskim grobljima, tokom rata 1992–1995. godine pokopano nekoliko značajnih ličnosti iz političkog i vojnog vrha Republike Bosne i Hercegovine, odreda poginulih u borbi za oslobođenje Bosne i Hercegovine, odnosno Sarajeva, što se kao praksa nastavilo i danas.


Vjeruje seda su ovo nišani dobrotvora Ali-paše 

Ajni-dede i Šemsi dede
 
U prostoru džamijskog mezarja nalaze se nadgrobnici šehida Ajani-dede i Šemsi-dede, preneseni ovdje iz Gaziler turbeta srušenog 1950. Godine, koje se nalazilo na mjestu današnje zgrade Higijenskog zavoda BiH. Njihovi nišani jedinstveni su primjerci najstarijih datiranih sarajevskih nišana.
Kraj Gazi Ali-pašine džamije nekoć je, preko potoka Koševo, stajao kameni mostić na jedan luk sa strmom niveletom. Najvjerovatnije je sagrađen 1561, kada i džamija, a porušen je 1884. pri izgradnji tramvajske pruge.
Ali-paša je u Sarajevu izgradio i most preko rijeke Miljacke, na prostoru današnjeg dijela grada sa istoimenim nazivom – Ali-pašin Most. Građevina je u prošlosti bila teško oštećivana i popravljana, a most je sasvim srušen vjerovatno krajem XIX stoljeća. Po Ali-paši je naziv dobilo i Ali-pašino Polje, zapadni dio grada urbaniziran 70-tih godina prošlog stoljeća, gdje je izgrađen kompleks nebodera u nekoliko građevinskih faza. 
 


Drevni nišani uz Ali-pašinu džamiju 

Naknadno podignuto turbe
 
U okviru kompleksa Ali-pašine džamije nalazi se turbe sa dva sarkofaga – Avde Sumbula i Behdžeta Mutevelića – protivnika austrougarske vlasti u Bosni i Hercegovini. Obojica su nakon Sarajevskog atentata 1914. uhapšeni i internirani u Arad, gdje su 1915. godine umrli. Njihovi posmrtni ostaci preneseni su u Sarajevo 1925. godine i pokopani uz Ali-pašinu džamiju. Turbe im je podignuto 1932. godine. Zanimljivo je da su vlasti Kraljevine Jugoslavije, vođene svojim razlozima i motivima, Sumbulu i Muteveliću podigli reprezentativno i prilično raskošno turbe, dok je graditelj, to jest vakif džamije, sahranjen gotovo u anonimnosti, u mezaru koji nema čak ni natpisa. 
 
Na drugoj strani Koševskog potoka, nasuprot Ali-pašinoj džamiji, u austrougarsko vrijeme podignuta je građevina u pseudomaurskom stilu poznata kao Paviljon. Bila je to poznata sarajevska kafana koja je porušena sredinom XX stoljeća, prilikom regulacije ulice i postavljanja tramvajskih šina.


Turbe uz Ali-pašinu džamiju

 

Otpor austrougarskoj okupaciji 1878. godine
 
Shvativši da je odlukama Berlinskog kongresa iz 1878. godine Osmansko carstvo praktično odobrilo austrougarsku okupaciju Bosne i Hercegovine, Bosanci osnivaju Narodni odbor i Narodnu skupštinu (12 muslimana, pet pravoslavaca, dva katolika i jedan jevrej), te 27. jula 1878. zbacuju osmanlijsku vlast u Sarajevu. Formira se Narodna vlada i njome dokida 400-godišnja osmanska uprava u BiH. Za vođe otpora austrougarskoj okupaciji izabrani su Smail-beg Selmanović Taslidžak, Muhamed Hadžijamaković, Abid-aga Gačanin, Ahmed Nako i Šerif Zildžić. Značajnu ulogu u organiziranju otpora, a kasnije kao jedan od vojnih komandanata, imao je pljevaljski muftija Mehmed Nurudin Vehbi-ef. Šemsekadić.


 Bitka za Sarajevo: Grad je još jednom gorio

Austrougarske trupe prelaze granicu Bosne 29. jula 1878. godine. U 76 većih i manjih bitaka širom Bosne i Hercegovine učestvuje 93.000 branilaca, uglavnom Bošnjaka, protiv 300.000 austrijskih vojnika. Otpor je skršen nakon tri mjeseca borbi.
 
Naročito su krvave bitke vođene za odbranu Sarajeva. Okupacione snage su pred Sarajevo stigle 17. augusta. Oko 5.000 branilaca raspoređeno je na dominantne kote grada. Majstor Avdo Jabučica osposobljava Krupove topove postavljene na gradskim uzvišenjima. Sarajevo napada artiljerija sa 52 topa i 14.000 ljudi. Napad počinje 19. augusta i kreće bitka za svaku gradsku četvrt. U odbrani učestvuje sve što može pušku nositi, čak žene i djeca.
 
Zločin kod Ali-pašine džamije
 
Najteža bitka vodi se oko Ali-pašine džamije. Tu je poginulo 50 Sarajlija. Više je ljudi odmah strijeljano. Pri zauzimanju Vojne bolnice ranjenici i bolesnici su izbačeni na ulicu, pod izgovorom da su ranjenici pružali otpor. Bilo je klanja žena i djece. Svjedoci su tvrdili da su žene i djeca bacani sa munare Ali-pašine džamije ispod koje su dočekivani na bajonete. Poginulo je oko 400 branilaca Sarajeva.
 
Formira se prijeki sud kao prva ustanova austrougarske vlasti u BiH. Svi uhapšeni tretirani su kao ratni zarobljenici. Njih 600 je osuđeno na robiju i odvedeno u logor Olomuc. Nekoliko desetina Sarajlija osuđeno je na smrt. Kazna je izvršena nad njih petnaest. Među obješenima i strijeljanima bila su sedmorica braće Mulić, Avdo Jabučica, hadži Avdaga Halačević, Suljo Kahvić, hadži Mehaga Gačanica, Mehmed-aga Dalagija, Ibrahimaga Hrga i Mešo Odobaša.
 
Duhovne vođe pokreta bili su Muhamed Hadžijamaković – šejh i muderis Gazi Husrev-begovog hanikaha, i Kaukčija Abdulah-efendija – hafiz i dugogodišnji imam Begove džamije. Hadžijamaković je uhapšen i osuđen na smrtnu kaznu vješanjem. Ponižen sramotnom osudom starac je, nakon obavljene molitve, oteo pušku od stražara i ranio dvojicu vojnika. Nakon toga bio je izmasakriran i polumrtav obješen.
 
Austrougarske vlasti su otpor Bosanaca kasnije nazvale «Hadži Lojinom bunom», želeći umanjiti značaj i širinu bosanskog otpora. Haži hafiz Salih Vilajetović, zvani Hadži Lojo, bio je imam džamije Buzadži hadži Hasana u Logavinoj ulici i samozvani vođa otpora 1878. godine. Sa svojim je pristalicama obio osmanske vojne magazine i podijelio narodu 4.000 pušaka. Međutim, nije učestvovao niti u jednoj bici protiv austrougarskih trupa, a sumnjivo je i njegovo ranjavanje i bijeg iz Sarajeva. Osuđen je na smrt ali mu je kazna smanjena na pet godina robije, koju je odležao u Terezijenštatu. Umro je 1887. godine u Meki, Saudijska Arabija.


Paviljon kojeg više nema

Austro-Ugarska monarhija se, kažimo i to, u Bosni i Hercegovini kasnije pokazala i u svome boljem svjetlu, naročito u urbanizaciji gradova i u izgradnji veoma kvalitetnih saobraćajnica, puteva i mreže željeznica, kao i u izgradnji druge infrastrukture, a mnoge građevine podignute u to vrijeme danas se smatraju remek djelima ovdašnje gradnje i prvorazrednim spomenicima kulture. Osim toga, značajni su srednjoeurposki kulturni i drugi utjecaji, koji su dodatno obogatili bh. Prostore, učinivši ovu državu uistinu multikulturnom i multinacionalnom, multireligijska je bila već odranije.
 
Majo Dizdar
Redakcija Portala

:: Thursday 17/05/2012 u 09:07
  

< Prethodna  1 / 1  Sljedeća >
  
 
Developed and powered by © 2008 UTIC SarajevoTerms Of UsePrivacy Statement